Nguyen Hien Le: Luyen ly tri (vni font)

Töïa

Maõi ñeán hoài boán chuïc tuoåi toâi môùi ñöôïc bieát coù nhieàu nhaø baùc hoïc kieán vaên roäng gaáp traêm ngaøn laàn toâi maø cuõng nhaän thaáy raèng phaùn ñoaùn traêm laàn thì coù tôùi baûy möôi naêm laàn sai, nhö Benjamin Franklin, hoaëc suy nghó traêm laàn thì chæ ñöôïc moät laàn ñuùng, nhö Albert Einstein. Phaûi chi toâi bieát ñöôïc ñieàu ñoù hai ba chuïc naêm tröôùc thì coù lôïi cho toâi bieát bao!

Nhôù laïi luùc ñoù toâi hoang mang trong moät thôøi gian khaù laâu. Khoâng daùm tin söùc phaùn ñoaùn suy xeùt cuûa mình nöõa, toâi voäi vaøng tìm ñoïc caùc saùch baùo noùi veà moân luyeän trí ñeå hoïc. Töï bieát treã coøn hôn laø khoâng bieát.

Toâi löïa nhöõng saùch vieát cho ngöôøi lôùn; vì nhöõng saùch vieát cho hoïc sinh vaø sinh vieân nhö caùc boä luaän lyù hoïc coù tính caùch tröøu töôïng hoaëc chuyeân moân quaù, khoâng thöïc teá , nghóa laø khoâng ñem nhöõng vieäc haèng ngaøy ra ñeå taäp cho thanh nieân suy ñoaùn, giaûi quyeát, thaønh thöû ngay trong caùi vieäc trí duïc, hoïc ñöôøng cuõng vaãn chöa ñaït ñöôïc muïc ñích; maø ôû tröôøng ra, trong vieäc laøm aên cuõng nhö trong vieäc xöû theá, ta ít khi chòu vaän duïng boä oùc, möôøi laàn thì coù chín laàn duøng tröïc giaùc chöù khoâng duøng lyù luaän, neáu coù lyù luaän thì muôøi laàn sai ñeán baûy, taùm. Toâi noùi baûy taùm laø it ñaáy.

Baïn cöù thöû xeùt baïn maø xem. Môùi troâng thoaùng veû maët moät em beù, baïn baûo ngay: "Thaèng nhoû naøy thoâng minh, sau hoïc ñöôïc", hoaëc môùi nghe ai trình baøy keá hoaïch, baïn ñaõ ngaét ngay: "Coâng vieäc ñoù khoù thaønh". Ñaáy, trong ñôøi soáng haèng ngaøy ta thöôøng duøng tröïc giaùc nhö vaäy.

Tröïc giaùc laø naêng khieáu raát quyù, giuùp ta laõnh hoäi ñöôïc raát mau; coù ngöôøi coøn cho noù laø moät hình thöùc cao ñaúng cuûa tö töôûng nöõa. Archimeøde, Newton, Thích-Ca, Gieâ-Su vaø voâ soá vó nhaân khaùc ñaõ do tröïc giaùc maø tìm ñöôïc nhöõng luaät cuûa taïo hoaù hoaëc döïng ñöôïc nhöõng trieát lyù sieâu vieät. Nhieàu khi noù caàn thieát; neáu chæ duøng lyù luaän thoâi thì theá naøo cuõng tôùi moät luùc ta phaûi ngöng laïi ôû tröôùc hai yù maø phaân tích caùch naøo cuõng khoâng thaáy lieân quan gì vôùi nhau caû, luùc ñoù phaûi duøng truïc giaùc ñeå gôõ roái.